Stel: je hebt maanden gewerkt aan een nieuw product, een catchy merknaam bedacht of een geweldige foto gemaakt. Dan wil je natuurlijk dat niemand daar zomaar mee vandoor gaat. Logisch. Maar hoe zorg je dat het beschermd is? En wat als je constateert dat iemand jouw naam of ontwerp zomaar overneemt – of als jij juist wordt aangesproken omdat je dat bij iemand anders zou doen?
Intellectuele eigendomsrechten (IE-rechten) zijn rechten die voortbrengselen van menselijke geest beschermen. Het gaat niet om het fysieke product zelf, maar om wat je hebt bedacht: de techniek achter een product, een design, de naam van een onderneming, een merknaam of logo, of tekst of foto. Met IE-rechten kun je anderen verbieden jouw werk zomaar te kopiëren of te gebruiken, en kun je zelf bepalen of – en onder welke voorwaarden – iemand daar wél gebruik van mag maken.
In dit artikel leggen we de basis van het IE-recht uit. Wat zijn de belangrijkste rechten, en wanneer doe je een beroep op welk recht?
1. Octrooirecht – voor technische uitvindingen
Het octrooirecht (in het Engels patent genoemd) beschermt technische uitvindingen. Het kan daarbij gaan om een geheel nieuwe producten of processen, maar ook om verbeteringen daarvan. Vereist is dat de uitvinding nieuw, inventief en industrieel toepasbaar is.
Een octrooi ontstaat niet automatisch; het moet worden aangevraagd bij het octrooibureau. Het octrooibureau beslist vervolgens of het octrooi wel of niet verleend wordt.
Een octrooihouder kan anderen verbieden de uitvinding commercieel toe te passen (zoals maken, gebruiken, verkopen, in voorraad hebben). In ruil daarvoor wordt de uitvinding openbaar gemaakt, zodat anderen daarop kunnen voortbouwen én deze na afloop van de beschermingsduur vrij kunnen gebruiken.
De maximale beschermingsduur is 20 jaar. Voor onder meer geneesmiddelen kan onder voorwaarden vijf jaar extra bescherming worden verkregen via een aanvullend beschermingscertificaat.
Voorbeelden: ibuprofen als pijnstiller, de mRNA-technologie die ten grondslag ligt aan bepaalde COVID-19-vaccins, een nieuw type zonnepaneel, de inkeping in beschuit om deze gemakkelijk uit de koker te kunnen pakken.
2. Modellenrecht – voor het uiterlijk van producten
Het modellenrecht beschermt het uiterlijk (design) van een product. Het gaat dus om hoe iets eruitziet, niet om hoe het werkt. Meestal is het voorwerp van bescherming een 3D-voorwerp, maar ook een tekening (denk aan: het ontwerp op stoffen en bijvoorbeeld behangpapier) kan beschermd zijn door het modellenrecht.
Om bescherming te krijgen, moet het model nieuw zijn én een eigen karakter hebben. Kort gezegd betekent dit: er mag geen ouder identiek model op de markt zijn, én het moet er duidelijk anders uitzien dan wat er al op de markt is.
Bescherming vereist in de regel registratie, al bestaat binnen de EU ook een beperkte bescherming voor niet-ingeschreven modellen (gedurende drie jaar).
Een ingeschreven model kan tot maximaal 25 jaar beschermd zijn (in perioden van vijf jaar te verlengen).
Voorbeelden: het uiterlijk van een fietsmand, het design van een stoel, de print op een kledingstuk.
3. Merkenrecht – voor onderscheidingstekens
Het merkenrecht beschermt tekens die producten of diensten onderscheiden van die van anderen. Denk aan namen, logo’s en slogans, maar ook kleuren, vormen of zelfs geluiden.
Een merk moet worden ingeschreven om bescherming te krijgen (in de Benelux bij het BBIE).
Om een merk in te kunnen schrijven, moet het teken onderscheidend vermogen hebben. Dat betekent in de eerste plaats dat het merk niet beschrijvend mag zijn: “Puur” als naam voor chocolade, “Snel” als naam voor een koeriersdienst, of “Supermarkt” als naam voor een supermarkt, zullen worden geweigerd. Daarnaast mag het merk niet te veel lijken op een merk dat al eerder is ingeschreven voor soortgelijke producten en/of diensten.
Een merk kan in principe onbeperkt beschermd blijven, zolang het tijdig wordt vernieuwd en daadwerkelijk wordt gebruikt.
Voorbeelden: de naam “Apple”, het swoosh-logo van Nike, de blauwe kleur van Tiffany’s.
4. Handelsnaamrecht – voor de naam van een onderneming
De handelsnaam is de naam waaronder ondernemingen naar buiten treden. Het handelsnaamrecht biedt bescherming tegen onder meer verwarringwekkend gebruik van een vergelijkbare handelsnaam door een concurrent.
Het handelsnaamrecht ontstaat door het gebruik van de naam; de enkele registratie van de (handelsnaam van de) onderneming in het Handelsregister van de KvK zorgt dus niet automatisch voor bescherming.
Let op het verschil met het merkenrecht: een handelsnaam ziet op de onderneming zelf, terwijl een merk producten of diensten onderscheidt. In de praktijk kunnen deze rechten overlappen, maar juridisch zijn ze verschillend.
De bescherming duurt in beginsel zolang de handelsnaam daadwerkelijk wordt gebruikt.
Voorbeelden: “ARQUE Advocaten” als naam van een advocatenkantoor, “Einstein” als naam van een restaurant.
5. Auteursrecht – voor creatieve werken
Het auteursrecht beschermt originele, creatieve werken.
Belangrijk om te weten: anders dan de voorgaande rechten ontstaat auteursrecht wél automatisch op het moment dat een werk wordt gemaakt; er is geen registratie nodig.
De maker krijgt het alleenrecht om het creatieve werk te verveelvoudigen (met andere woorden: kopiëren) en openbaar te maken. Dit recht bestaat in beginsel gedurende het leven van de maker, plus 70 jaar na zijn of haar dood.
Voorbeelden: schilderijen en tekeningen, teksten (zoals een roman of blog), foto’s, video’s, muziek.
Slot
IE-recht roept in de praktijk regelmatig lastige vragen op. Mag u dat nieuwe product eigenlijk wel op de markt brengen, of lijkt het te veel op wat een concurrent al doet? En als u een sommatie ontvangt wegens vermeende inbreuk – wat dan? Of juist andersom: u ziet dat iemand uw werk, uw naam of uw design gebruikt zonder toestemming.
Wij helpen u graag in al die situaties. Denk aan een ondernemer die een nieuwe productlijn wil lanceren en eerst wil weten of hij daarmee geen bestaande rechten schendt – of juist aan een ontwerper die ontdekt dat een grote webshop zijn prints zonder toestemming verkoopt. Maar ook bij het opstellen of beoordelen van contracten met IE-afspraken, zoals een licentieovereenkomst, staan wij u graag bij.
Heeft u een concrete vraag of wilt u gewoon even sparren? Neem gerust contact op.